Zorg én Scholing


Leerplichtig en toch (al jaren) thuiszitten?

Hoe kan dat nou? Kinderen die niet meer naar school gaan, die thuis komen te zitten.

Het zijn kinderen die “anders” zijn. Niet begrepen worden…. niet de “juiste” taal machtig zijn.

Vaak betreft dit kinderen met een stoornis in het Autisme Spectrum, afgekort ASS.

Kinderen en jongeren met ASS hebben een andere ontwikkeling dan hun leeftijdgenootjes. Bij kinderen en jongeren met ASS is de verstandelijke ontwikkeling vaak sneller en zijn ze slimmer op dezelfde leeftijd.
Op het sociale en emotionele vlak lopen kinderen en jongeren achter in de ontwikkeling in vergelijk met hun leeftijdgenootjes.
Deze combinatie zorgt voor veel problemen en verwarring.
Er is een bepaald “verwachtingspatroon” van iemand met een goed verstandelijk vermogen.
Scholen zijn gericht op leren en prestaties. Kinderen en jongeren kunnen over het algemeen goed leren, daar is niets mis mee. Ook de toetsen worden goed gemaakt, allemaal theorie die gemakkelijk te reproduceren is.
Waar het mis gaat is op het sociaal en emotionele vlak. Vaak is daar minder oog voor op school. Leraren hebben het druk, de klassen zijn groot, en als iemand introvert is en verder geen problemen veroorzaakt én goede resultaten behaald, tja dan lijkt dit de ideale leerling.

Echter niets is minder waar…. Onderhuids borrelt er heel veel.
Een jongere met ASS begrijpt domweg niet de sociale interactie met de klasgenoten.
Ook sluit de emotionele ontwikkeling niet aan, in de ogen van de “ander” is iemand met ASS vaak heel kinderlijk en wordt buitengesloten.
Een jongere met ASS werkt ongelooflijk hard om andere jongeren te begrijpen, echter door de “anders” werkende hersenen lukt dit niet. Er worden veel non-verbale signalen gemist, of onjuist geïnterpreteerd. Vergelijk het met een hele slechte telefoonverbinding, je hoort veel ruis, en je vangt maar flarden van het gesprek op, dan is het niet zo raar dat de communicatie niet goed verloopt.

Jongeren met ASS krijgen veel prikkels binnen, en kunnen daar heel gemakkelijk overprikkeld  van raken. Helemaal als er nog stress bij komt kijken en de druk en pesterijen van andere jongeren. 
Of de prestatiedwang van school, het moeten presteren, terwijl iemand al compleet overvraagd is.

Bij extreme overprikkeling kan er een “meltdown” of een “shutdown” ontstaan.
Bij een “meltdown” gaat de ontlading van de overprikkeling naar buiten, dan wordt iemand heel boos, of agressief. De “ontlading” is vaak niet direct na een prikkel, waardoor het lijkt of iemand “zomaar” uit z’n dak gaat. Dit gedrag wordt niet begrepen en niet geaccepteerd, niet door andere jongeren en niet door leraren. De jongeren met ASS die een meltdown krijgen vallen meestal in een vroeg stadium wel op, en krijgen dan de juiste begeleiding.

Bij een “shutdown” slaat de ontlading van de overprikkeling naar binnen. Er ontstaat een soort “kortsluiting” waardoor iemand niet meer kan functioneren. Niet meer kan praten, niet meer kan bewegen, niet of nauwelijks meer reageert. De jongeren met een “shutdown” blijven veel langer onopgemerkt, waardoor er pas veel later de juiste begeleiding ingezet kan worden.  Deze jongeren lopen veel meer schade op. Pas op het moment dat ze compleet aan het einde van hun latijn zijn en “niet meer willen” wordt er hulp ingeschakeld. Dan zijn er al de nodige trauma’s opgelopen.

 

School: Het systeem in Nederland is erop ingericht dat alle kinderen en jongeren naar school moeten, de “leerplicht”. Maar wat nou als je niet meer naar school toe kunt omdat je compleet overvraagd bent?
De leerplicht zal dan samen met de jongere en diens ouder(s) / verzorger(s) gaan kijken of een andere school misschien kan helpen, of speciale trajecten. Hoe dan ook, alles is er op gericht om de leerplichtige weer naar school te laten gaan. In de Nederlandse maatschappij is dat het hoogste goed. Hoe beter iemand kan studeren, hoe groter de kans is op een goede baan en dat iemand zich zelf kan redden. Een diploma behalen is HET DOEL!
Maar is dat eigenlijk wel zo?
Wat zijn diploma’s waard als iemand de theorie niet toe kan passen in de praktijk?
Wat zijn diploma’s waard als iemand zwaar depressief wordt en niet meer wil leven?
Een diploma behalen is NIET hét doel, het leven zelf is het doel, is het belangrijkste.
Er zijn meerdere wegen naar Rome om vaardigheden te ontwikkelen.
Voorop moet staan dat het “WELZIJN” van de jongere met ASS voorop moet staan.

Zorg: Als iemand echt niet meer naar school kan en vrijgesteld wordt van de leerplicht dan kom je automatisch in de “zorg” terecht. Er zijn heel veel verschillende soorten zorg en trajecten die gevolgd kunnen worden. Het nadeel van de “zorg” is vaak dat de verbinding naar school naar leren compleet weg valt. Dat is jammer. Want jongeren met ASS willen graag leren, alleen lukt dat niet in de zetting waar jongeren in moeten functioneren.

Het kan anders…..

ZORG én SCHOOL…..

Hoe dan…..

 

Het verhaal van Erik…..

In augustus 2014 kwam Erik bij ons in beeld. De ouders van Erik hadden contact gezocht of Erik op dagbesteding kon komen bij het Kynologisch Centrum Jeugdzorg Assen (KCJA). Erik hield van honden en dat leek hun wel een goed idee.
Er volgde een gesprek. Erik was “vastgelopen” op school.
Tot de 2e klas van de MAVO was alles goed gegaan, Erik functioneerde naar behoren. Echter in het derde jaar werd de klas anders ingedeeld en de vriend waar Erik sterk op leunde (bleek achteraf) viel weg. Erik kwam er min of meer “alleen” voor te staan. Daar ging het mis….. Erik kon niet meer “meekomen”, had niet meer de aansluiting bij zijn klas, de prestaties gingen achteruit.
Erik werd “onderzocht” en de diagnose ASS werd gesteld. Besloten werd om Erik naar speciaal onderwijs te doen. Erik was gemakkelijk beïnvloedbaar, de jongeren op het speciaal onderwijs daagden Erik vaak uit om rottigheid uit de halen, en naïef als Erik was deed hij daaraan mee. Iedereen deed dat toch? Schijnbaar moest jij je zo gedragen. Het ging van kwaad tot erger, Erik werd van school gestuurd, was onhandelbaar, kwam met de politie in aanraking, had geregeld ruzie met andere jongeren uit het dorp waar hij woonde. Ook begon Erik zich zelf te snijden en dronk hij overmatig alcohol. Alle remmen waren los….. Erik had bedacht dat hij kon gaan zwerven, hij wilde wel avonturen gaan beleven. De ouders van Erik waren ten einde raad.

In augustus 2014 is Erik begonnen met 3 dagen dagbesteding op het KCJA. In het begin viel dat niet mee. De ouders brachten in het begin Erik naar de boerderij, later ging Erik met openbaar vervoer. Maar het kwam ook wel voor dat Erik niet op kwam dagen. Dan was Erik ergens anders heen gefietst, gewoon, omdat het kon. Het kwam dan niet in Erik op dat iedereen zich zorgen maakte….
Op de boerderij waren er ook stagiaires van diverse scholen. Aan de keuken tafel kwam dan de scholing aan bod en wat iemand later wilde worden. Door de ongedwongenheid ontstond er ook weer nieuwsgierigheid naar scholing bij Erik. Tot ieders grote verbazing, school was behoorlijk traumatisch geworden en dat hoefde je niet te noemen. Nu kwam Erik zelf met school op de proppen dat hij toch wel graag weer wilde leren…..

Uiteindelijk is er een overleg geweest tussen ouders, leerplicht, school, het ministerie en het KCJA  hoe dit vorm gegeven kon worden. Erik kon echt niet weer terug naar school, daar was al te veel ellende gepasseerd. Besloten werd dat Erik IVIO onderwijs kreeg op het KCJA.
Gewoon aan de keukentafel met ondersteuning van begeleiders.
In 2 jaar tijd heeft Erik de MAVO (met IVIO) afgerond. Via het staatsexamen heeft Erik zijn MAVO diploma behaald.
Daarna heeft Erik op het Drenthe College in een speciale klas zijn HAVO diploma behaald, ook weer met leerondersteuning vanuit ambulante begeleiding van het KCJA.

Inmiddels is het 2020, Erik is aan het werk, werk in de houtsector, tuinmeubels maken. Hij verdiend zijn eigen salaris, woont nog wel thuis en heeft nog een aantal uren ambulante begeleiding. Dit gaat nu heel goed. ASS gaat nooit over, bepaalde hulpvragen zullen blijven, ook omdat iemand ouder wordt en in een andere fase in zijn leven tegen andere problemen aanloopt.
Mensen met ASS hebben een levensloopcoach nodig, iemand die hun door en door kent en waar een goede vertrouwensband mee op is gebouwd.

Dit is het verhaal van Erik in grote lijnen. De naam van Erik is fictief om privacy redenen.

 

Zo kan het dus ook!

 

Wanneer iemand is “vastgelopen” dan werkt deze aanpak heel goed.

Het kynologisch Centrum Jeugdzorg Assen krijgt een nieuwe naam: De Oele.

De Oele biedt de volgende mogelijkheden.

Traject Werken met Honden

Wanneer je (nog) niet toe bent aan een eigen hond dan kun je starten in een traject “Werken met Honden”. Dit is een traject van 2x per week trainen over een periode van 3 maanden, met de therapiehonden van de Hunneheide. Na 3 maanden wordt de afgelopen periode geëvalueerd, hoe is het gegaan? Hoe is het bevallen, werkt het voor jouw? Als het traject positief uitpakt dan gaan we verder, eventueel worden er nieuwe doelen gesteld. Als je denkt, nou dit is het niet! Dan komt er geen vervolg en stopt het traject hier. Belangrijk is dat jij je goed moet voelen en merkt dat het traject je goed doet.
In de eerste weken zal het best nog eens tegenvallen. Het is allemaal nieuw en kost zeker in het begin veel energie. Na een 3 weken merk je dat het gemakkelijker gaat, dan is het nieuwtje ervan af en wordt het vertrouwd. In deze 3 maanden krijg  je een “vaste therapie hond” waar je mee traint. Zodat je een band op kunt bouwen met de therapie hond. De therapiehond blijft bij de Hunneheide, en wordt niet jouw eigen hond.
Wil je wel graag een eigen Autisme Assistentiehond dan kan dat ook.
In de eerste 3 maanden heb je al veel trainingsvaardigheden opgebouwd, die komen dan goed van pas wanneer je in teamtraining je eigen assistentiehond op gaat leiden.

Autisme Assistentiehond

De Hunneheide heeft een nauwe samenwerking met Stichting HERO.
De instructeurs van de Hunneheide verzorgen de trainingen én de opleidingen.
Tot het moment van het examen vallen alle verantwoordelijkheden onder de Hunneheide.
Indien een team (cliënt én hond) examen hebben gedaan en geslaagd zijn voor hun specialisatie dan gaat het team over naar Stichting HERO en wordt de hond een officiële assistentiehond met een dekje van Stichting HERO en pasje.

De opleiding tot een assistentiehond bestaat uit 3-4 fasen: de puppycursus, de Basis, de Vervolg en de Specialisatie.
Te samen vormen deze 3 fases de opleiding. Iedereen start in de basis, en ieder onderdeel moet met een ruime voldoende afgesloten worden met een examen voor dat je verder kan.
Indien je het examen niet haalt dan mag je de cursus overdoen.
Per cursus groep zijn er minimaal 2 en maximaal 6 teams.

Wanneer je het traject Werken met Honden doorlopen hebt en je wil verder voor een eigen hond dan kan dat. In de 3 maanden hebben we dan al gezien wat jij kan en wat voor soort karakter bij jouw past. De Hunneheide heeft geregeld pups en het kan zijn dat er een pup goed bij jouw matcht. Of een jonge hond die al iets ouder is. Of je een eigen hond kunt krijgen hangt ook af of je in staat bent om goed voor de hond te zorgen. Het dierwelzijn is erg belangrijk. Jouw naaste omgeving moet ook positief tegenover een hond staan. Er komt nogal wat bij kijken, en dat is goed, het is belangrijk om een weloverwogen keuze te maken. Dat is niet alleen jouw verantwoordelijkheid maar ook die van de Hunneheide én van Stichting HERO.

 

- Certificaat Pup 8-16 weken oud

De eerste 4 maanden van het leven van een pup zijn ontzettend belangrijk. Dit is de periode waarin de blauwdruk voor het leven van de pup wordt gemaakt. In die periode wordt de basis van de pup gelegd. Gebeurd dit goed, dan heb je daar een leven lang plezier van. Gaat het in deze fase fout en loopt de pup een trauma op dan heb je hier de rest van het leven last van.
Voor mensen die een assistentiehond in teamtraining op willen leiden is het een verplichting dat de pup tot de leeftijd van 14/16 weken opgeleid wordt door instructeurs van de Hunneheide.
Waarom moet dit?
Er zijn heel veel goede hondentrainers onder de mensen die een assistentiehond nodig hebben, die prima een hond kunnen trainen. Echter een ieder die een assistentiehond nodig heeft, heeft ook zo zijn beperkingen. De kans voor een pup om in de zo ontzettend belangrijke periode een trauma op te lopen is heel groot. Om dat te voorkomen wordt deze intensieve periode gedaan door ervaren instructeurs. In de periode van 8-16 weken oud kan een aanstaande baas wel wekelijks komen trainen en band opbouwen. Maar de pup blijft op de Hunnenheide.

Trauma’s die in de eerste socialisatie opgelopen zijn manifesteren zich soms pas met 7-8 maanden, in eerste instantie wordt er gedacht dat het allemaal wel meevalt. Vaak pas op latere leeftijd is de volledige schade zichtbaar. Dit is dus een cruciale periode in de leven van een hond. Om de basis goed te leggen is het belangrijk om hier uiterst zorgvuldig en professioneel mee om te gaan. Dit is de reden dat instructeurs van de Hunneheide de pups in die leeftijd opvoeden.

De pups worden optimaal gesocialiseerd en getraind in de basis vaardigheden van o.a. netjes meelopen aan de lijn, zit, af, blijf, trekken (beginsel), duwen (beginsel), apporteren (beginsel), positieve inprenting HYPO geur.

Met 16 weken oud is uw pup nagenoeg zindelijk en slaapt hij de gehele nacht door. We leren de hond op positieve manier dat de bench zijn veilige plek is en dat hij hier zijn rust in kan pakken.
In een nieuwe omgeving kan het best zijn dat een pup nog een keer een ongelukje heeft, dat is normaal, hou daar rekening mee.

Puppy training: U leert de letters van het alfabet aan.
6-7 lessen over een periode van 6-7 weken.
De puppytraining vindt plaats wanneer de pup in de leeftijd is van 7/8 weken oud tot en met 14/16 weken oud. De pup verblijft in de leeftijdsfase op de Hunneheide. Tijdens de puppy training, die 1x per week is, traint de cliënt met de pup, onder begeleiding van instructeur(s). Op deze wijze wordt er kennis gelegd bij de cliënt, wordt er een band gesmeed tussen pup en cliënt. Onder deskundige begeleiding leert de pup de cliënt kennen en begrijpen.
Tijdens week 16 wordt de pup geplaatst bij de cliënt, uiteraard gaat dit in overleg en weloverwogen.

LET OP: Er worden geen pups of honden geplaatst in de maand december. Dit in verband met het oplopen van mogelijke trauma’s rondom oud en nieuw. Pas in de 2e week van januari worden er honden of pups geplaatst.

Na de puppycursus kom de basis cursus

 

- Certificaat basis

Indien een hond al 1 jaar is of ouder (maximaal 3 jaar oud) bij de aanvang van de basistraining, dan wordt de hond eerst medisch gekeurd voor de aanvang van de certificaat basis cursus assistentiehonden.

Indien u een pup bij ons vandaag heeft dan heeft u de puppycursus al doorlopen en kent de hond al een aantal basisvaardigheden. Deze basisvaardigheden worden nu extra bevestigd en uitgebouwd. Daarnaast blijft socialiseren een must. En generaliseren is hier het grote toverwoord. Dat zult u nog vaak tegenkomen.

Certificaat Basis training assistentiehond: U leert woorden te maken met de letters.
Vanaf week 16 wordt er gestart met de basis training. Ook volwassen honden die met een opleiding starten beginnen bij de basis. Dit gaat in de vorm van TEAM training. Er doen minimaal 2 teams mee en maximaal 6 teams mee in één groep.


In de basis training leert u over hondengedrag, de basis appel voering, hoe leert een hond. Wat is mijn eigen inwerking. Een hond opleiden is geen eenvoudige taak. Er komt veel bij kijken, daarbij werkt een hond als een spiegel, dit heeft een psychologisch effect wat u niet mag onderschatten.
Voor een kynologisch instructeur geldt: een hond trainen is niet moeilijk, een mens trainen….. dat is pas moeilijk. In de basis cursus krijgt u ook theorie die aan de hand van power point gegeven worden. De meeste trainingen zullen worden gefilmd en deze worden in een groepsapp gedeeld zodat een ieder die weer na kan kijken en hier van kan leren.

U heeft met de groep 2-3 lesuren achter elkaar. Zorg dat u op tijd komt, de kantine is altijd een half uur van te voren open en de koffie en thee staan klaar. Het is fijn om op tijd te starten dan wordt er zo min mogelijk tijd verspeelt.

Voor vragen of problemen is er online ondersteuning. Dit gaat via een groepsapp. Op de training wordt u geleerd wat u moet doen en oefenen thuis. U wordt geacht dit thuis te gaan trainen. Van die trainingen maakt u filmpjes. Zo kan de instructeur u ook deels thuis begeleiden. U deelt uw filmpjes in een groepsapp, alle teams doen dat. Op de filmpjes krijgt een ieder feedback. Daar leer je heel veel van. Ook de trainingsfilmpjes worden hierop gedeeld. Zodat je thuis nog rustig na kunt kijken hoe de oefening ook al weer moest.

Vaardigheden die aangeleerd worden:
Algemeen appel: Netjes meelopen met een slappe lijn; zit, zit en wacht, hier; af en blijf; staan, naast

Apporteren, duwen, trekken, Spelen met een speeltje,

Oefening met GEUR: walnoot
De basis cursus duurt 10-12 weken, daarna is er een examen waarin je het certificaat Basis cursus haalt.

Na de basis cursus volgt aansluitend de vervolg cursus.

- Certificaat vervolg

Inmiddels heeft u het certificaat van de basis cursus behaald en mag u starten met het certificaat voor de vervolg. U kent inmiddels de werkwijze en hoe er getraind wordt. Het grote verschil met de basis cursus is dat er nu geen theorie meer gegeven wordt. U gaat nu de 2-3 uur (afhankelijk van de groepsgrootte) volmaken met praktijk trainen.
Het kan zijn dat uw hond op de leeftijd is van rond de 7 maanden, de 2e gevoelige periode. Ook nu is socialiseren wederom belangrijk en het blijven generaliseren van alle oefeningen. Dit blijft terugkomen, is intensief maar uiterst belangrijk.

Certificaat Vervolg training: U leert zinnen te maken met de woorden.
De vervolg training gaat over een periode van 4 maanden.
Tijdens de vervolgtraining worden de oefeningen van de basis training verder uitgebreid en in moeilijkheidsgraad opgebouwd. Waar mogelijk integreert u de oefeningen zoveel mogelijk in uw thuissituatie en in het dagelijks leven. Generaliseren is hierbij het toverwoord.
In de lessen leert u steeds weer nieuwe toepassingen (generaliseren) van de basis beginselen.
Vergelijk het met lezen en schrijven. In de puppycursus leert u de letters te herkennen. In de basis cursus maken we van losse letters woorden.
In de vervolg training leert u met de woorden zinnen te maken.
De meeste honden kunnen tussen de 8-10 maanden al goed de walnoot geur verwijzen.
Indien de walnootgeur goed gegeneraliseerd is kan er gestart worden met stress geur (zweet, speeksel).
De stress geur heeft zijn eigen verwijzing, de walnoot geur heeft dus een andere verwijzing dan de stressgeur.
Naast de oefeningen uit de training van de basis komen er nieuwe oefeningen bij.

Vaardigheden die aangeleerd worden:
Algemeen appel: Netjes meelopen met een slappe lijn; zit, zit en wacht, hier; af en blijf; staan, naast

Apporteren, duwen, trekken, spelen met een speeltje,

Oefening met GEUR: walnoot, stress

Ook de vervolg wordt na 4 maanden afgesloten een examen en krijg je een certificaat als het examen behaald is.

 

Medische keuring:

Wanneer de hond de leeftijd heeft van 1 jaar oud, dan volgt de medische keuring.
De medische keuring is de ECVO test (ogen), daarna de elle bogen (ED) en de heupen HD).
De Hunneheide laat de ECVO test doen in Drachten bij een gespecialiseerde dierenarts. De ED en HD foto’s worden genomen door Remco van ’t Hof van het dierenziekenhuis Assen. De foto’s worden dan doorgestuurd van Bernadette van Rijssen van de faculteit van Gent (België). Mevrouw van Rijssen stuurt dan weer de uitslag met de bijbehorende certificaten naar de Hunneheide.

 

 

 

 

-Certificaat autisme assistentiehond

U heeft met goed gevolg zowel het certificaat basis en het certificaat vervolg behaald. Inmiddels heeft de hond de medische keuring doorlopen, hieruit volgen geen belemmeringen om het laatste deel van de opleiding af te ronden.

Certificaat Autisme Assistentiehond: U leert nu een boek te lezen/schrijven.

De hond is nu minimaal 1 jaar oud, u bent al aardig een team. De hond is al door veel fases heen gegaan en wordt nu stabieler en kan training technisch meer aan.
Alle oefeningen en trucjes die u heeft aangeleerd moeten nu één geheel gaan vormen, het moeten vaardigheden worden die schijnbaar zonder moeite uitgevoerd worden. Het wordt dagelijkse kost.
In deze lessen wordt er op een steeds hoger niveau getraind en is de training geavanceerder. De oefeningen worden steeds complexer en de hond met steeds zelfstandiger leren te werken.
Alles wordt op een eerlijke en vriendelijke manier aangeleerd, zodat de hond met gemak en zelfvertrouwen zijn werk kan doen en u er optimaal uit kunt halen wat er in zit.
Dit vergt ook het nodige van u. Leven met een assistentiehond vergt een andere levensstijl dan u daarvoor waarschijnlijk gewend bent. Onderschat dat niet, dat kost ook tijd en energie.
Het goed generaliseren van alle oefeningen is een tijdrovende klus die u niet mag onderschatten.
Realiseert u zich ook dat oefeningen steeds herhaald moeten worden, anders vervaagd de vaardigheid. Vergelijk het met fietsen, u verleert fietsen echt niet snel, maar de behendigheid en de snelheid van fietsen neemt wel af als u dit niet geregeld oefent.

Na 6 maanden wordt u geacht volledig te kunnen functioneren als een team.
Dan heeft u ongeveer 1,5 jaar getraind met uw hond.
Het examen wordt op de honden school én in uw thuissituatie afgenomen.
U doet dus 2x examen voordat u volledig gecertificeerd wordt.
Na het thuisexamen krijgt u een dekje én pasje van stichting HERO.

Vaardigheden die beheerst moeten worden:

Algemeen:
- Geconcentreerd te functioneren, zonder zich te laten afleiden door mensen, dieren of dingen, plotselinge geluiden, optische verschijnselen (langsrazend verkeer, open klappende paraplu's, plotselinge muziek, e.d.) en aantrekkelijke dan wel afstotende geuren.
- Te volgen zonder te snuffelen, van de grond te (vr)eten, te markeren, te urineren, of te defecteren. Rustig te volgen bij grote drukte en in mensenmenigten;
- Schot- en vuurwerkvast te zijn en niet overmatig bang te zijn voor onweer;
Algemeen appel: Netjes meelopen met een slappe lijn; zit, zit en wacht, hier; af en blijf; staan, naast.
Apporteren, duwen, trekken, spelen met een speeltje.
Specifieke vaardigheden:
Waarschuwen bij stress/dissociëren : de hond duwt met zijn neus tegen het been wanneer deze stress ruikt/ervaart bij de eigenaar. 
Stoppen van repeterende handelingen: kan door duwen met neus, opspringen, blaffen, etc.
Kalmeren: De hond ligt tegen de geleider aan; geeft indien gewenst druk op het lichaam;  doet zijn kop op de schoot; duwt met zijn neus tegen de handen.
Blokken bij stress: blokken door voor de cliënt te gaan staan.
Wakker maken bij een nachtmerrie: hond op geur zetten (stress=adrenaline): - wakker maken dmv likken, duwen, dekbed wegtrekken, op bed springen.
Afleiden van aandacht: poot geven, high five, mooi zitten, schaam je, plat, etc.